Sólmyrkvar á Íslandi

Miðvikudaginn 12. ágúst 2026 gengur almyrkvi á sólu yfir vesturhluta Íslands. Þetta er sjaldséður atburður, þrettándi almyrkvinn á Íslandi frá landnámi. Síðustu tvær aldir hafa aðeins þrír almyrkvar gengið yfir landið, árin 1954, 1851 og 1833. Eftir 2026 þ arf að bíða í 170 á r, til ársins 2196, eftir almyrkva á Íslandi.

Almyrkvi á sólu við góðar veðuraðstæður er magnað náttúrufyrirbæri og ógleymanleg upplifun. Hér eru almyrkvarnir 2026, 1954 og 1851 skoðaðir sérstaklega. Við myrkvann 1954 var fullyrt í dagblöðum að á Íslandi hefði ekki sést almyrkvi síðan 1833 og virðist myrkvinn 1851 þá hafa gleymst. Við skoðun hafa ekki fundist neinar prentaðar íslenskar samtímaheimildir um myrkvann 1851, þrátt fyrir að um miðja 19. öld hafi nokkur tímarit komið út á íslensku. Gefið er yfirlit um alla almyrkva og hringmyrkva sem hafa gengið, og munu ganga, yfir Ísland á árunum 600 til 2200 e.Kr., og hefur verið leitað að öllum rituðum samtímaheimildum um sögulega myrkva. Þá er fjallað um helstu fyrirbæri sem vert er að gefa gaum þegar fylgst er með almyrkva á sólu.

INNGANGUR

Séð frá jörðu virðast sólin og tunglið vera álíka stór. Samt er sólin 400 sinnum stærri að þvermáli, en er líka um 400 sinnum lengra frá okkur en tunglið. Braut jarðar um sólu er ekki alveg hringlaga, sem veldur fjarlægðarmun og því að þvermál sólar virðist um 3% stærra þegar hún er stærst en þegar hún er minnst. Eins er með tunglið. Þvermál þess virðist vera um 14% stærra þegar það er stærst miðað við þegar það er minnst. Þannig virðist sólin stundum örlítið stærri en tunglið og stundum virðist tunglið stærra en sólin.

Þegar sólin er stærri en tunglið við sólmyrkva kemur fram hringmyrkvi á þröngu belti. Tunglið nær hvergi að skyggja alveg á sólina og hún skín allan hringinn í kringum tunglið. Þegar tunglið er stærra en sólin sést almyrkvi á þröngu svæði. Þegar sól og tungl eru jafnstór getur komið fram blandaður myrkvi. Þá sést hringmyrkvi við sólarupprás og sólarlag, en almyrkvi um miðjan dag þar sem þá er styttra til tunglsins vegna sveigju jarðaryfirborðs. Slíkir blandaðir myrkvar eru mjög sjaldgæfir og vara einungis augnablik.

6. mynd. Stjörnukort fyrir Reykjavík í almyrkvanum 12. ágúst 2026, með staðsetningu fjögurra reikistjarna. ‒ Star chart for Reykjavík during the total eclipse on 12 August 2026, with the location of four planets. Mynd/Image: Þórður Arason.

Flóðkraftar tunglsins á jörðina verka einnig á hinn veginn og valda því að tunglið hægir á hringferð sinni og fjarlægist jörðu á jarðfræðilegum tímaskala. Á okkar dögum fjarlægist það að jafnaði um 38 mm á ári. Ein afleiðing af þessu er sú að í fyrndinni virtist tunglið alltaf stærra en sólin og hringmyrkvar gátu ekki átt sér stað. Það hefur verið áætlað að fyrsti hringmyrkvinn á jörðinni hafi orðið fyrir um 1.600 milljónum ára. Í framtíðinni fjarlægist tunglið jörðu enn frekar og almyrkvar verða ómögulegir. Síðasti almyrkvi á sólu verður eftir um 650 milljónir ára.¹

Á 1. mynd eru ljósmyndir teknar við deildarmyrkva, hringmyrkva og almyrkva. Deildarmyrkvar eru algengir og sjást um stór svæði langt út fyrir þröngt belti hringmyrkva og almyrkva. Hring-og almyrkvar hefjast sem deildarmyrkvar og lýkur ætíð þannig. Deildarmyrkvi sést á Íslandi að jafnaði annað hvert ár, og almyrkvar og hringmyrkvar að jafnaði um einu sinni á öld hvor tegund. Að jafnaði sést almyrkvi á tilteknum stað á jörðinni á um 400 ára fresti.

Að verða vitni að almyrkva við góðar aðstæður er mögnuð upplifun og það má mæla með því að leggja á sig ferðalag til að njóta almyrkva á sólu, að minnsta kosti einu sinni á ævinni.²^,³Nokkuð hefur verið ritað um sólmyrkva á Íslandi, aðallega fróðleikspistlar í Almanak Háskólans og á vefsetur Almanaksins.⁴^,⁵^,⁶

2. mynd. Full ástæða er til að hitta vini og njóta þess saman að horfa á sólmyrkva. Hér má sjá sólmyrkvaveislu í Corvallis í Oregon 21. ágúst 2017. Þar varð almyrkvi við bestu aðstæður um kl. 17.17 UTC (10.17 PDT). ‒ From an eclipse party 21 August 2017 in Corvallis, Oregon, USA. Ljósm./ Photo: Þórður Arason.

Svo sjaldgæfum og fögrum atburði er full ástæða að fagna með vinum. Á 2. mynd má sjá dæmi um sólmyrkvaveislu í vinahópi sem höfundur tók þátt í við bestu aðstæður í Corvallis í Oregon í Bandaríkjunum, Þá gekk almyrkvi þar yfir morguninn 21. ágúst 2017. Þegar sólin skín finnur fólk greinilega kólnun við almyrkva. Þessi áhrif hafa verið mæld, til dæmis í almyrkva sem gekk yfir Mið–Evrópu árið 1999, í deildarmyrkvanum á Íslandi árið 2015, og í deildarmyrkva á norðanverðu Atlantshafi árið 2021.⁷^,⁸^,⁹

LESA ALLA GREIN

HEIMILDIR

1
Almennur fróðleikur um sólmyrkva: Eclipses. Myrkvavefur NASA. Slóð (skoðað 28.11. 2025): https://science.nasa.gov/eclipses/
2
Steel, D. 1999. Eclipse: The celestial phenomenon which has changed the course of history. Headline Book Publishing, Washington. 368 bls.
3
Harrington, P.S. 1997. Eclipse! The what, where, when, why & how. Guide to watching solar & lunar eclipses. John Wiley & Sons, Hoboken. 280 bls.
4
Þorsteinn Sæmundsson 1982. Sólmyrkvar á Íslandi fram til 2200. Almanak Háskólans um árið 1983. 87‒88. (Endurbirt með lítilsháttar breytingum í Almanakinu 2015). Einnig á vef Almanaks Háskólans, slóð (skoðað 30.11. 2025): http://www.almanak.hi.is/myrk2200.html
5
Þorsteinn Sæmundsson 1994. Tíðni sólmyrkva og tunglmyrkva. Almanak Háskólans um árið 1995. 94‒95. (Endurbirt með viðbótum í Almanakinu 2011). Einnig á vef Almanaks Háskólans, slóð (skoðað 30.11. 2025): http://www.almanak.hi.is/myrkvar.html
6
Þorsteinn Sæmundsson 2012. Sólmyrkvar á Íslandi 700‒2100 e. Kr. Á vef Almanaks Háskólans. Slóð (skoðað 27.11 2025): http://www.almanak.hi.is/frodleik.html
7
Aplin, K.L. & Harrison, R.G. 2003. Meteorological effects of the eclipse of 11 August 1999 in cloudy and clear conditions. Proceedings of The Royal Society A 459. 353–371. doi: 10.1098/rspa.2002.1042
8
Hanna, E., Penman, J., Trausti Jónsson, Bigg, G.R., Halldór Björnsson, Sølvi Sjúrðarson, Hansen, M.A., Cappelen. J. & Bryant, R.G. 2016. Meteorological effects of the solar eclipse of 20 March 2015: Analysis of UK Met Office automatic weather station data and comparison with automatic weather station data from the Faroes and Iceland. Philosophical Transactions of the Royal Society A 374. doi: 10.1098/rsta.2015.0212
9
Hanna, E., Aplin, K. Halldór Björnsson, Bryant, R.G., Cappelen, J., Fausto, R.S., Fettweis, X., Graham, E., Harrison, R.G., Trausti Jónsson, Penman, J., de Alwis Pitts, D. & Bilton A.J. 2023. Meteorological effects and impacts of the 10 June 2021 solar eclipse over the British Isles, Iceland and Greenland. Weather 78(5). 122‒156. doi: 10.1002/wea.4175

INNGANGUR

HEIMILDIR

Höfundur

Þórður Arason