Að kvöldi miðvikudagsins 22. nóvember 1950 var í Reykjavík haldinn stofnfundur nýs félags sem hafði það að markmiði að rannsaka jökla landsins og auðvelda ferðir um þá. Var stofnfundurinn haldinn á veitingastaðnum Tjarnarkaffi í Oddfellowhúsinu og komu þar um fimmtíu manns. Í mars 1951 var haldinn framhaldsfundur á sama stað, lög samþykkt og fyrsta stjórn félagsins kosin. Félagið fékk nafnið Jöklarannsóknafélag Íslands.
FRUMKVÖÐULLINN JÓN EYÞÓRSSON
Fyrsti formaður félagsins og helsti drifkraftur að stofnun þess var veðurfræðingurinn Jón Eyþórsson, sem þá þegar hafði lagt grunn að kerfisbundnum jöklarannsóknum hér á landi. Hann hóf mælingar á jökulsporðum árið 1930 í samstarfi við heimamenn, leiddi sænsk–íslenska leiðangurinn á Vatnajökul 1936 ásamt Hans Ahlmann og vann með Steinþóri Sigurðssyni við ýmsar mælingar á Mýrdalsjökli 1943–44. Á þessum árum voru rannsóknastofnanir á Íslandi óburðugar og höfðu takmarkað fjármagn til að sinna verkefnum og rannsóknum.
Eitt af fyrstu verkefnum félagsins var fransk-íslenski leiðangurinn árið 1951, samstarfsverkefni Rannsóknaráðs ríkisins og Heimskautaleiðangursstofnunarinnar sem franski mannfræðingurinn og landkönnuðurinn Paul–Émile Victor stóð fyrir. Leiðangurinn fór á Vatnajökul um Breiðamerkurjökul, þar sem meðal annars voru gerðar mælingar til að meta ísþykkt jökulsins í fyrsta skipti.
Hópur vísinda- og ferðafólks í vorferð á Vatnajökli vorið 1962.
Ljósm.: Árni Kjartansson
SKÁLAR RÍSA
Samhliða fransk–íslenska leiðangrinum var braggi fluttur upp í Esjufjöll og annar braggi settur niður á Breiðamerkursandi. Hinn síðarnefndi, Breiðá, stendur enn og er elsta rannsóknahús landsins reist sérstaklega til jöklarannsókna. Skálunum tveim var ætlað að tryggja gott aðgengi fyrir leiðangra á Vatnajökul en snemma varð ljóst að það væri lykilatriði fyrir rannsóknaferðir.
Haustið 1950 fundu Guðmundur Jónasson og Egill Kristbjörnsson nýtt vað yfir Tungnaá, við suðvestanverðan Vatnajökul. Það var nefnt Hófsvað og dregur nafn sitt af hnúki einum sem stendur austur undir Vatnaöldum og ber nafnið Hófurinn. Vaðið opnaði leiðina inn í Veiðivötn og Jökulheima og auðveldaði jöklafólki mjög aðkomu að Vatnajökli.
Félagið reisti fyrstu skálana í Jökulheimum árið 1955 og á Eystri Svíahnjúk á Grímsfjalli árið 1957. Þessi hús hafa í gegnum tíðina verið best nýtt af skálum félagsins, enda við eina af aðalleiðunum upp Tungnaárjökul. Hins vegar hefur í seinni tíð oftar verið farið upp Skálafellsjökul þegar haldið er á Grímsfjall. Á fyrsta áratug Jöklarannsóknafélags Íslands (JÖRFÍ) mótaðist grunnstarfsemi þess; árlegar rannsóknaferðir á Vatnajökul, vetrarfundir í Reykjavík og útgáfa tímaritsins Jökuls. Á áttunda áratugnum risu fjórir litlir skálar, í Esjufjöllum, við Goðahnjúka, í Kverkfjöllum og við Fjallkirkju í Langjökli. Árið 1987 varð bylting í aðstöðu á Grímsfjalli þegar þangað var fluttur nýr 60 fermetra skáli. Þar er nú fullbúin aðstaða fyrir mælingar og vöktun náttúruvár. Árið 2002 var sett upp rafstöð á fjallinu sem breytti öllum aðstæðum til reksturs á mælitækjum og fjarskiptabúnaði. Nú eru á Grímsfjalli virkar vöktunarstöðvar sem hafa bæði vísindalegan og öryggistengdan tilgang. Húsin á Grímsfjalli eru hituð með jarðhita, og þar er sturta og gufubað sem koma í góðar þarfir eftir langa vinnudaga á jökli. Nýtt hús var flutt í Esjufjöll árið 2002 eftir vonskuveður sem eyðilagði fyrri skála árið 1999. Árið 2021 var bætt við kamri í Esjufjöllum til að auðvelda veruna þar og vorið 2025 var fluttur sambærilegur kamar í Kverkfjöll. Alla vinnu við smíði og viðhald skálanna hefur félagsfólk unnið í sjálfboðavinnu.
Skálinn í Jökulheimum sumarið 1955. Ljósm.: Óþekktur
VORFERÐIR Á VATNAJÖKUL
Fyrsta vorferð á Vatnajökul var farin árið 1953 undir forystu Árna Kjartanssonar og eru þær árlegu ferðir lykilatriði í starfsemi félagsins. Vorferðirnar eru jafnan farnar um mánaðamótin maí-júní og standa yfir í eina til tvær vikur. Vorferðirnar sköpuðu vettvang fyrir jöklarannsóknir á tímum þegar rannsóknastofnanir voru varla til og styrkir til mælinga fáir. Vorferðirnar hafa í gegnum tíðina leitt til þess að mörg rannsóknaverkefni hafa orðið að veruleika og þær hafa gefið fjölda fólks tækifæri til að komast á jökul. Í ferðunum hefur verið lagður grunnur að margvíslegri þekkingu sem við búum yfir um Vatnajökul og landið undir honum, um jökulhlaup, jarðhita og eldgos á þessu eldvirkasta svæði landsins. Á rúmlega 70 ára tímabili hafa mörg hundruð manns tekið þátt í ferðunum. Samstilltur hópur félagsmanna sér um flutning fólks og tækjabúnaðar og félagið greiðir hluta kostnaðar af útgerðinni á jöklinum.
Jöklarannsóknafélagið hefur átt fjölmörg ökutæki til að auðvelda ferðalög og rannsóknir á jöklum landsins. Hafa þau verið forsenda árangursríkra leiðangra. Félagið eignaðist sinn fyrsta snjóbíl 1952 og fram til 1990 voru slíkir beltabílar ráðandi í jöklaferðum. Í seinni tíð hafa breyttir jeppar og vélsleðar komið til sögunnar sem helstu farartækin. Öflugir snjóbílar gegna þó enn lykilhlutverki við ýmsa þungaflutninga.
GRÍMSFJALL OG GRÍMSVÖTN
Megináherslur félagsins hafa alla tíð verið stuðningur við rannsóknir og uppbygging aðstöðu. Sérstök áhersla hefur verið lögð á Grímsvötn og Grímsfjall. Sjálfboðaliðar og vísindamenn hafa sameinað krafta sína í vorferðum þar sem meðal annars hefur verið mæld ísþykkt, afkoma, viðhald og uppsetning á veðurstöðvum, auk fjölda annara rannsóknarverkefna. Þannig var staðfest árið 1960 að Vatnajökull væri þíðjökull og árið 1972 náðist úr suðurhlíðum Bárðarbungu 415 metra ískjarni, sá lengsti sem tekinn hefur verið í þíðjökli. Afkomumælingar í Grímsvötnum eru lengstu samfelldu afkomumælingar á Íslandi og ná að mestu frá 1953. Eftir eldgosið í Gjálp 1996 ákvað félagið að styðja við rannsóknir á eldgosum og áhrifum þeirra á jökulinn. Þessar rannsóknir hafa síðan verið eitt helsta verkefnið í vorferðum. Auk þess hefur félagið stutt kerfisbundnar afkomumælingar á Vatnajökli með þátttöku félagsfólks. Undanfarin ár hefur í vorferðum gjarnan verið unnið að verkefnum ýmissa stofnana (Jarðvísindastofnunar Háskólans, Landsvirkjunar og Veðurstofu Íslands), svo sem viðhaldi á veðurstöðvum, jarðskjálfta-og GPS–stöðvum, gerðar eru afkomumælingar og gasmælingar í eldstöðvum Grímsvatna, Bárðarbungu og Kverkfjalla. Í ferðunum er viðhaldi á skálum einnig sinnt og framhaldsnemendur fá tækifæri til að sinna rannsóknaverkefnum á jöklinum og öðlast dýrmæta reynslu.
Jöklarannsóknafélagið hefur frá árinu 2001 skipulagt vorleiðangra á Mýrdalsjökul. Afkoma hefur verið mæld í nokkrum punktum og ýmsum öðrum rannsóknarverkefnum sinnt með þátttöku stofnana og sjálfboðaliða.
