Íslenskir jöklar

Jöklar Íslands eru mótandi afl í loftslagi, landslagi, vatnafari, eldvirkni og menningu landsins. Þeir breytast
hratt í hlýnandi loftslagi og hafa víðtæk áhrif á vatnafar, orkukerfi, vistkerfi og ferðaþjónustu. Í þessari
grein er dregin saman þekking á myndun jökla, hreyfingu og afkomu, og lýst samspili þeirra við eldgos,
jarðhita og jökulhlaup. Raktar eru helstu rannsóknaraðferðir, frá vettvangsmælingum til fjarkönnunar, og
hvernig þær varpa ljósi á þróun jökla frá lokum litlu ísaldar til samtímans. Einnig er fjallað um þau áhrif sem
rýrnun jöklanna hefur á landslag, innviði og samfélag, sem og hina menningarlegu þýðingu þeirra en alls
eru nafnkunnir jöklar um 400 talsins. Loks er horft til framtíðar og hugað að niðurstöðum líkanreikninga
sem undirstrika mikilvægi aðlögunar og ábyrgrar nýtingar vatnsauðlinda í síbreytilegu umhverfi.

Skeiðarárjökull, horft yfir Skaftafellsfjöll. Fjær sjást Súlutindar, 2010.
Ljósmynd/Photo: Snævarr Guðmundsson

JÖKLAR Á ÍSLANDI

Jöklar eru mikilvægir við mótun loftslags á jörðinni og þar er ferskvatnsforði sem milljarðar manna reiða sig á. Vegna loftslagsbreytinga rýrna jöklar hratt um allan heim og er Ísland þar engin undantekning. Sameinuðu þjóðirnar hafa skilgreint árið 2025 sem alþjóðaár jökla¹ til þess að auka vitund um mikilvægi jökla, snjós og íss í vatnafræðilegu og veðurfarslegu samhengi, og ekki síður í efnahagslegu, samfélagslegu og umhverfislegu tilliti. Í greininni er lýst stöðu þekkingar á jöklum landsins og vísað í greinar og bókarkafla fyrir áhugasama lesendur.

Ísland liggur í Norður–Atlantshafi, rétt sunnan heimskautsbaugs, umlukið hafstraumum sem móta loftslagið. Norðan við landið hefur kaldur Austur-Grænlandsstraumurinn áhrif og flytur með sér hafís og svalt loft frá Norður–Íshafi. Þetta hefur áhrif á ríkjandi brautir lægða um Atlantshafið úr suðri og vestri, sem flytja hlýtt og rakt loft til landsins. Milt úthafsloftslag veldur því að vetur eru mildir miðað við legu landsins á hnettinum en sumur tiltölulega svöl. Árstíðasveiflur hita eru fremur litlar. Á Íslandi er úrkoma mikil, sem ásamt lágu hitastigi og hálendi valda því að jöklar geta myndast. Hinir stærstu þeirra eru á suðurhluta landsins, þar sem ríkjandi úrkomuáttir koma að. Til fjalla safnast úrkoman sem snjór að vetri til en á hábungum stærstu jökla landsins fellur úrkoma undir eða nærri frostmarki allt árið.

Jökultindaborg í Fossadal í Esjufjöllum, 2022.
Ljósmynd/Photo: Andri Gunnarsson

Jöklar ísaldar hafa mótað landið og hafsbotninn í kringum það með rofi og setmyndun.²^,³Þeir rjúfa undirlagið og mynda U–laga dali, skálarlaga hvilftir, hvassa tinda og þrönga firði. Jöklar og jökulvötn móta undirlagið með margvíslegum hætti. Sjálfur ísinn er of mjúkur til þess að sverfa harðan berggrunn en til þess nýtir jökullinn set sem hann ber með sér við botninn. Við þetta verður til laust efni sem kallast jökulruðningur. Það berst fram með jöklinum, ýmist undir jökulísnum, í honum eða ofan á, og hleðst að lokum upp í jökulgarða til hliðar eða framan við sporðinn.⁴^,⁵^,⁶

Frjósömustu landbúnaðarsvæði landsins eru á Suður–og Vesturlandi. Þau eru grundvölluð á jökulruðningi og jökulárseti frá síðjökultíma og fyrri hluta nútíma. Rof af völdum jökuláa og framburður þeirra er mjög áberandi á Íslandi, þar sem jökulfljót vaxa á sumrin og flytja mikið af seti til láglendis og sjávar. Setið fellur út þegar árnar breiða úr sér og myndar víðáttumikla sanda og óseyrar, sem geta haft veruleg áhrif á strandlínu, lífríki og næringarefni fyrir vistkerfi á landi og í sjó. Við hörfun jökla hafa víða myndast jökullón, sem hafa áhrif á setflutning jökulánna.

Skaftárketil eystri, í fjarska sést Pálsfjall og Þórðarhyrna, 2015.
Ljósmynd/Photo: Oddur Sigurðsson

Jöklar hylja tæplega tíund lands á Íslandi. Þar eru mörg af virkustu eldfjöllum og jarðhitasvæðum landsins, og þar verða til jökullón. Eitt þekktasta dæmi um þetta eru Grímsvötn í miðjum Vatnajökli, þar sem öflugt jarðhitasvæði bræðir ís og safnar vatni í stórt lón undir jöklinum. Þegar þrýstingurinn í lóninu verður nægur brýst vatnið fram í gríðaröflugum jökulhlaupum, sem eru meðal stærstu flóða í heiminum.

Afrennsli frá jöklum gegnir lykilhlutverki í raforkuframleiðslu og miðlun vatns í uppistöðulónum á Íslandi. Raforkukerfi landsins byggist að miklu leyti á vatnsafli og skilar það um þremur fjórðu árlegrar raforkuframleiðslu.⁷ Langtímaspár gera ráð fyrir auknu rennsli til vatnsaflsvirkjana sökum aukinnar bráðnunar jökla í hlýnandi loftslagi. Breytingar á rennslismynstri, svo sem árstíðabundnar breytingar á magni og tímasetningu jökulleysingar, skipta miklu máli við stjórnun vatnsauðlinda og kalla á aðlögun að loftslagsbreytingum.⁸ Þessar breytingar geta einnig haft áhrif á lífríki, framvindu gróðurs og vatnsgæði.

Ný jökullón hafa víða myndast við jökuljaðra, önnur hafa horfið og árfarvegir hafa víða fundið sér nýja leið. Með hækkandi hita, hopi jökulsporða og bráðnandi sífrera verða skriður tíðari og grjóthrun meira í bröttum fjallshlíðum sem áður nutu aðhalds frá skriðjöklum.

Jöklaferðamennska stendur einnig frammi fyrir vaxandi áskorunum vegna hraðrar hörfunar og rýrnunar jökla, og meðfylgjandi breytinga í landslagi.⁹ Ferðaþjónustuaðilar þurfa að takast á við aukna óvissu, breyttar öryggiskröfur og stöðuga endurskoðun á leiðarvali og innviðum til þess að tryggja góða og örugga upplifun gestanna.¹⁰

Sambúð Íslendinga og jökla hefur verið bæði gjöful og krefjandi. Jökulár hafa torveldað samgöngur en jafnframt mótað landslag og gefið fólki færi á að upplifa óviðjafnanlega náttúrufegurð. Vatnajökull, stærsti jökull landsins, er nú hluti af stærsta þjóðgarði Evrópu, þar sem sérstaða hans og fegurð eru varðveitt sem sameiginlegur arfur mannkyns.¹¹

Í íslenskum skáldskap birtast jöklar ýmist sem ógn eða yfirþyrmandi fegurð, og endurspeglar þetta vel ímynd þeirra í lífi þjóðarinnar. Þessi nána tenging er ofin inn í þjóðarsálina, þar sem jöklar eru tákn náttúruafla sem bæði næra og ógna.¹²^,¹³ Heiti íslenskra jökla endurspegla oft sérstöðu þeirra í landslagi og menningu. Þau hafa verið tekin saman og skráð í yfirlit sem varðveitir bæði náttúrufræðilega og menningarlega arfleifð þeirra.¹⁴^,¹⁵ Framtíðarbreytingar á jöklum hafa áhrif á alla sem búa nærri þeim, njóta þeirra, ferðast um þá og rannsaka þá.

LESA ALLA GREIN

HEIMILDIR

1
Sameinuðu þjóðirnar 2025. International year of glaciers prevention. Slóð (skoðað 18.11. 2025): https://www.un-glaciers.org/en
2
Ólafur Ingólfsson, Hreggviður Norðdahl & Schomacker, A. 2009. Deglaciation and Holocene glacial history of Iceland. Developments in Quaternary Science 13. 51–68. doi: 10.1016/S1571-0866(09)01304-9
3
Ívar Örn Benediktsson, Skafti Brynjólfsson & Lovísa Ásbjörnsdóttir 2022. Iceland: Glacial landforms from the Last glacial maximum. Bls. 427‒433 (55. kafli) í: European glacial landscapes: Maximum extent of glaciation (ritstj. D. Palacios, P.D. Hughes, J.M. García-Ruiz & N. Andrés). Elsevier, Amsterdam. doi:10.1016/B978-0-12-823498-3.00055-8
4
Krüger, J. 1993. Moraine-ridge formation along a stationary ice front in Iceland. Boreas 22(2). 101–109. doi:10.1111/j.1502-3885.1993.tb00169.x
5
Ívar Örn Benediktsson, Skafti Brynjólfsson & Lovísa Ásbjörnsdóttir 2022. Iceland: Glacial landforms from the Last glacial maximum. Bls. 427‒433 (55. kafli) í: European glacial landscapes: Maximum extent of glaciation (ritstj. D. Palacios, P.D. Hughes, J.M. García-Ruiz & N. Andrés). Elsevier, Amsterdam. doi:10.1016/B978-0-12-823498-3.00055-8
6
Snævarr Guðmundsson & Evans, D.J.A. 2022. Geomorphological map of Breiðamerkursandur 2018: The historical evolution of an active temperate glacier foreland. Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography 104. 298–332. doi: 10.1080/04353676.2022.2148083
7
Andri Gunnarsson, Hörður B. Helgason, Óli G.B. Sveinsson & Gunnar G. Tómasson 2024. Climate change, water resources and the hydropower system in Iceland, EGU General Assembly, í Vín 14.–19. apríl 2024. Doi:10.5194/egusphere-egu24-9926
8
Tómas Jóhannesson, Guðfinna Aðalgeirsdóttir, Helgi Björnsson, Chrochet, P., Elías B. Elíasson, Sverrir Guðmundsson, Jóna Finndís Jónsdóttir, Haraldur Ólafsson, Finnur Pálsson, Ólafur Rögnvaldsson, Oddur Sigurðsson, Árni Snorrason, Óli G.B. Sveinsson & Þorsteinn Þorsteinsson 2007. Effect of climate change on hydrology and hydro-resources in Iceland. Orkustofnun, Reykjavík.
9
Matti, S., Helga Ögmundardóttir, Guðfinna Aðalgeirsdóttir & Reichardt, U. 2022. Communicating risk in glacier tourism: A case study of the Svínafellsheiði fracture in Iceland. Mountain Research and Development 42(2). D1–D12. doi: 10.1659/MRD-JOURNAL-D-21-00051.1
10
Welling, J. & Abegg, B. 2021. Following the ice: Adaptation processes of glacier tour operators in Southeast Iceland. International Journal of Biometeorology 65. 703–715. doi: 10.1007/s00484-019-01779-x
11
Snorri Baldursson 2021. Vatnajökulsþjóðgarður: Gersemi á heimsvísu. JPV, Reykjavík. 176 bls.
12
Sigurður Þórarinsson 1956. The thousand years struggle. Bls. 5‒33 í: The thousand years struggle against ice and fire: Two lectures delivered 21 and 26 February, 1952 at Bedford College, London University. Höf. S.Þ. Menningarsjóður, Reykjavík.
13
Sigurður Þórarinsson 1974. Vötnin stríð: Saga Skeiðarárhlaupa og Grímsvatnagosa. Menningarsjóður, Reykjavík. 254 bls.
14
Oddur Sigurðsson, Williams, R.S. Jr. & Skúli Víkingsson 2017. Jöklakort af Íslandi. 2. útg. Veðurstofa Íslands, Reykjavík.
15
Oddur Sigurðsson & Williams, R.S. Jr. 2008. Geographic names of Iceland’s glaciers: Historic and Modern. US Geological Survey (Professional Paper 1746), Reston. 232 bls. https://pubs.usgs.gov/publication/pp1746. doi:10.3133/pp1746

doi: 10.33112/nfr.95.1.4

JÖKLAR Á ÍSLANDI

HEIMILDIR

Höfundar

Andri Gunnarsson

Hrafnhildur Hannesdóttir

Finnur Pálsson

Tómas Jóhannesson

Eyjólfur Magnússon

Þorsteinn Þorsteinsson

Bergur Einarsson

Guðfinna Th. Aðalgeirsdóttir

Joaquín M.-C. Belart

Oddur Sigurðsson

Snævarr Guðmundsson

Helgi Björnsson