Koma farfugla að vori er áberandi viðburður í íslenskri náttúru. Milljónir farfugla bera lífmassa til og frá landinu og hafa víðtæk áhrif á vistkerfi. Fartími ræðst af náttúrulegu vali og getur skipt miklu máli fyrir einstaklinga og þróun stofna. Engar kerfisbundnar mælingar eru stundaðar á komum farfugla á landsvísu en hér segir frá komum 17 algengra fuglategunda í uppsveitir Árnessýslu á tímabilinu 1988‒2025. Skoðað var með línulegum líkönum hvernig komutími breyttist og hvaða áhrif farvegalengd og vorhiti höfðu á komutíma. Fjórtán tegundir höfðu flýtt komu sinni, oft um 0,2–0,7 daga á ári, en ein tegund seinkaði komu. Skammdrægir farfuglar flýttu komu sinni að jafnaði meira en langdrægir farfuglar og sjö tegundir skamm- til miðlungsdrægra farfugla komu fyrr þegar hlýrra var á vorin. Niðurstöður sýna að breytingar á fartíma íslenskra farfugla haldast náið í hendur við veðurfar og að líklega má vænta áframhaldandi breytinga, sem geta haft fjölbreytt áhrif á fuglastofna og þau vistkerfi sem þeir eru hluti af. Vænlegt væri að koma á stöðluðum athugunum á fartíma fugla á landsvísu með þátttöku almennings. Margir hafa áhuga á fuglum og skráningar á fartíma gefa fjölbreyttar vísbendingar um fuglastofna og þau vistkerfi sem þeir eru hluti af.
Inngangur
Jaðrakan – A Black-tailed godwit.
Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson
Strax í janúar kviknar ofurlítil tíra ‒ pínulitlar vísbendingar um að vorið sé fram undan. Álftakvak sem berst inn um opinn glugga í hláku – ryðrauðar fjaðrir á bringu jaðrakans á fjarlægri ströndu eða glamur í tjöldum sem færa sig úr Faxaflóa og vestur á firði yfir nótt. Fátt í náttúrunni markar árstíðaskipti skýrar en koma farfuglanna að vori. Farflug og undirbúningur varptíma er ferli sem tekur nokkra mánuði frá því að breytingar á ljóslotu setja það af stað um miðjan vetur.1Sharp, P.J. 2005. Photoperiodic regulation of seasonal breeding in birds. Annals of the New York Academy of Sciences 1040(1). 189‒199. Auk breytinga á hormónastarfsemi og fjaðraskipta hjá mörgum fuglum einkennist þetta tímabil af tilfærslu milli vetrar- og varpstöðva. Þær geta tekið margar vikur í nokkrum ferðalotum. Á Íslandi er síðasta skrefið mest áberandi ‒ þegar farfuglarnir ná ströndum landsins í milljónatali á vormánuðum. Fyrstu sjófuglar koma að ströndinni þegar í janúar og febrúar, um svipað leyti og vetursetufuglar byrja að færa sig milli landshluta, nær varpstöðvum. Fyrstu litmerktu tjaldarnir sem hafa sannanlega haft vetrardvöl erlendis sjást í íslenskum fjörum um miðjan febrúar (Böðvar Þórisson, óbirt). Flestir farfuglarnir koma þó til landsins á tveimur mánuðum, frá miðjum mars fram í miðjan maí.
Far er reglubundin hreyfing dýra til að nýta breytileika í ytri aðstæðum sér til hagsbóta eða til að hopa undan óheppilegri aðstæðum.2Winger, B.M., Auteri, G.G., Pegan, T.M. & Weeks, B.C. 2019. A long winter for the Red Queen: Rethinking the evolution of seasonal migration. Biological Reviews 94(3). 737‒752. Far er fjölbreytt og getur til dæmis farið fram innan sólarhrings (dægurfar), svo sem lóðrétt tilfærsla margra lagardýra í vatnsbol eftir birtu og fæðuframboði. Mest áberandi gerð fars er þó líklega árstíðabundið far margra hryggdýra milli vetrarstöðva og þeirra staða þar sem þau fjölga sér. Á norðlægum slóðum er far oftast suður-norður á vorin og öfugt á haustin en í öðrum heimshlutum getur far verið í aðrar áttir. Far gegnir lykilhlutverki í mörgum vistkerfum, ekki síst á norðurslóðum, því að fardýr hafa mikil áhrif á umhverfi sitt. Þau áhrif felast meðal annars í að færa efni og lífmassa milli staða.3Bauer, S. & Hoye, B.J. 2014. Migratory animals couple biodiversity and ecosystem functioning worldwide. Science 344(6179). 1242552. Fardýr koma inn í fæðuvefi þar sem þau dveljast ‒ eru neytendur (t.d. grasbítar eða rándýr) eða bráð.4Carbonell Ellgutter, J.A., Ehrich, D., Killengreen, S.T., Ims, R.A. & Ester Rut Unnsteinsdóttir 2020. Dietary variation in Icelandic arctic fox (Vulpes lagopus) over a period of 30 years assessed through stable isotopes. Oecologia 192(2). 403‒414. Á norðlægum slóðum, svo sem á Íslandi, geta fardýr verið stór hluti af lífmassa dýra í þeim landvistkerfum sem þau heimsækja. Þá geta fardýr flutt með sér aðrar lífverur, svo sem sníkjudýr og fræ plantna, og hafa þannig áhrif á byggingu og þróun vistkerfa.3Bauer, S. & Hoye, B.J. 2014. Migratory animals couple biodiversity and ecosystem functioning worldwide. Science 344(6179). 1242552.,5Lovas‐Kiss, Á., Sánchez, M.I., Wilkinson, D.M., Coughlan, N.E., Alves, J.A. & Green, A.J.J.E. 2019. Shorebirds as important vectors for plant dispersal in Europe. Ecography 42(5). 956‒967.
Jaðrakanar að vori í Álftafirði eystri en það er einn mikilvægasti viðkomustaður þeirra við komuna til landsins. – Black-tailed godwits in Álftafjörður East Iceland, which is one of their most important staging sites on arrival in Iceland. Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson
Far er algengt hjá mörgum hópum dýra, svo sem spendýrum, fiskum og skordýrum, en fuglar eru þó líklega þekktustu fardýrin. Far fugla hefur heillað mannfólk um aldir. Fuglar eru áberandi erindrekar árstíða og umhverfis og það er alltaf markverð breyting þegar farfuglarnir koma á vorin og fylla loftið af „fjaðraþyt og söng“. Breytingar á komutíma farfugla að vori eru eitt þekktasta viðbragðið við breytileika í veðurfari og loftslagi. Fjöldi rannsókna sýnir slíkar breytingar, langoftast í þá átt að fuglar hafi flýtt komu sinni með hlýnandi veðri.6Gill, J.A., Alves, J.A., Sutherland, W.J., Appleton, G.F., Potts, P.M. & Tómas Grétar Gunnarsson 2014. Why is timing of bird migration advancing when individuals are not? Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 281(1774). 2013216.,7Gordo, O. 2007. Why are bird migration dates shifting? A review of weather and climate effects on avian migratory phenology. Climate Research 35(1‒2). 37‒58.,8Jonzén, N., Lindén, A., Ergon, T., Knudsen, E., Vik, J.O., Rubolini, D., Piacentini, D., Brinch, C., Spina, F., Karlsson, L., Stervander, M., Andersson, A., Waldenström, J., Lehikoinen, A., Edvardsen, E., Solvang, R. & Stenseth, N.C. 2006. Rapid advance of spring arrival dates in long-distance migratory birds. Science 312(5782). 1959‒1961.,9Tómas Grétar Gunnarsson & Gunnar Tómasson 2011. Flexibility in spring arrival of migratory birds at northern latitudes under rapid temperature changes. Bird Study 58(1). 1‒12. Komutími fugla getur skipt miklu máli fyrir einstaklinga og stofna, til dæmis í gegnum tengsl komutíma við varpárangur og fæðuframboð.10Morrison, C.A., Alves, J.A., Tómas Grétar Gunnarsson, Böðvar Þórisson & Gill, J.A. 2019. Why do earlier-arriving migratory birds have better breeding success? Ecology and Evolution 9(15). 8856‒8864.,11Tómas Grétar Gunnarsson. 2009. Fuglar og loftslagsbreytingar. Bliki 30. 61‒65.
Maríuerla í maíhreti. Tímasetning farflugs ræðst af náttúrulegu vali þar sem það getur haft neikvæð áhrif á fugla að koma of snemma eða of seint. – A White-wagtail during a cold spell in May. Timing of migration is under natural selection where it can have a negative effect on individuals to arrive too early or too late.
Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson
Stór hluti íslenskrar fuglafánu eru farfuglar en algengt er að um tveir af hverjum þremur fuglastofnum séu farfuglar á breiddargráðum Íslands, og er það nærri lagi hérlendis.12Newton, I. & Dale, L. 1996. Relationship between migration and latitude among West European birds. Journal of Animal Ecology (62). 137‒146. Flestir íslenskir farfuglar fara til Írlands, Bretlands, meginlands Vestur-Evrópu og til Vestur-Afríku, og dveljast þar á veturna. Sjófuglar dveljast bæði með ströndum og úti á reginhafi. Talsvert af fuglum dvelst á Íslandi yfir veturinn, einkum sjófuglar og fjörufuglar. Almennt er mest af fuglum við vestanvert landið á veturna þar sem þar er hlýrra og meira grunnsævi en annars staðar við landið. Nokkrir fuglastofnar stunda það sem kallað er hlutfar (e. partial migration). Það er þegar hluti stofnsins er farfuglar en hluti stofnsins staðfuglar. Staðfuglarnir færa sig þó oft til innan vetursetulandsins. Dæmi um tegundir sem stunda hlutfar eru tjaldur, hettumáfur og stokkönd. Einnig kemur nokkuð af fuglum frá norðlægum slóðum til vetrardvalar á Íslandi, svo sem öndvegisfuglinn bjartmáfur.
Stelkur – Common redshank.
Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson
Engin formleg vöktun er á komum farfugla til Íslands á vegum opinberra stofnana, þó að ýmsir hafi líklega skráð slíkar upplýsingar hjá sér í gegnum tíðina. Náttúrufræðistofnun safnaði nokkru af gögnum um fyrstu komudaga farfugla frá athugendum í kringum miðja síðustu öld og veðurathugunarmenn skráðu um tíma hjá sér farfuglakomur, sem birtust í Veðráttunni, veðurfarslýsingum frá Veðurstofunni. Þessar stopulu upplýsingar nægja til að athuga gróflega breytingar á komutíma nokkurra algengra tegunda vaðfugla og spörfugla á 20. öld.13Boyd, H. 2003. Spring arrival of passerine migrants in Iceland. Ringing & Migration 21(3). 193‒201.,14Boyd, H. & Ævar Petersen 2006. Spring arrivals of migrant waders in Iceland in the 20th century. Ringing & Migration 23(2). 107‒115. Vísbendingar fengust um að nokkrar algengar tegundir, bæði vaðfugla og spörfugla, hefðu flýtt komutíma sínum lítillega á fyrri hluta 20. aldar í takti við hlýnandi veður en að dregið hefði úr þeim breytingum á seinni hluta aldarinnar.
Spói – Whimbrel.
Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson
Komur fyrstu farfugla hafa verið skráðar í Laugarási í Biskupstungum í hartnær fjóra áratugi, frá 1988. Átak við athuganir hefur verið nokkuð stöðugt yfir allt tímabilið og skráðar komur þeirra farfugla sem eru vel sýnilegir á svæðinu. Gögnin taka til um þriðjungs af algengum íslenskum tegundum farfugla og gefa góða mynd af helstu mynstrum í komum farfugla til landsins. Áður hefur verið gerð grein fyrir þessum gögnum fram til 20099Tómas Grétar Gunnarsson & Gunnar Tómasson 2011. Flexibility in spring arrival of migratory birds at northern latitudes under rapid temperature changes. Bird Study 58(1). 1‒12. en hér verða niðurstöður dregnar saman fyrir alla gagnaröðina frá 1988 til 2025. Skoðaðar eru breytingar á komu farfugla á tímabilinu, áhrif farvegalengdar á komutíma metin og athugað hvaða áhrif hitastig að vori hefur á komur farfugla.
HEIMILDIR
- 1Sharp, P.J. 2005. Photoperiodic regulation of seasonal breeding in birds. Annals of the New York Academy of Sciences 1040(1). 189‒199.
- 2Winger, B.M., Auteri, G.G., Pegan, T.M. & Weeks, B.C. 2019. A long winter for the Red Queen: Rethinking the evolution of seasonal migration. Biological Reviews 94(3). 737‒752.
- 3Bauer, S. & Hoye, B.J. 2014. Migratory animals couple biodiversity and ecosystem functioning worldwide. Science 344(6179). 1242552.
- 4Carbonell Ellgutter, J.A., Ehrich, D., Killengreen, S.T., Ims, R.A. & Ester Rut Unnsteinsdóttir 2020. Dietary variation in Icelandic arctic fox (Vulpes lagopus) over a period of 30 years assessed through stable isotopes. Oecologia 192(2). 403‒414.
- 5Lovas‐Kiss, Á., Sánchez, M.I., Wilkinson, D.M., Coughlan, N.E., Alves, J.A. & Green, A.J.J.E. 2019. Shorebirds as important vectors for plant dispersal in Europe. Ecography 42(5). 956‒967.
- 6Gill, J.A., Alves, J.A., Sutherland, W.J., Appleton, G.F., Potts, P.M. & Tómas Grétar Gunnarsson 2014. Why is timing of bird migration advancing when individuals are not? Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 281(1774). 2013216.
- 7Gordo, O. 2007. Why are bird migration dates shifting? A review of weather and climate effects on avian migratory phenology. Climate Research 35(1‒2). 37‒58.
- 8Jonzén, N., Lindén, A., Ergon, T., Knudsen, E., Vik, J.O., Rubolini, D., Piacentini, D., Brinch, C., Spina, F., Karlsson, L., Stervander, M., Andersson, A., Waldenström, J., Lehikoinen, A., Edvardsen, E., Solvang, R. & Stenseth, N.C. 2006. Rapid advance of spring arrival dates in long-distance migratory birds. Science 312(5782). 1959‒1961.
- 9Tómas Grétar Gunnarsson & Gunnar Tómasson 2011. Flexibility in spring arrival of migratory birds at northern latitudes under rapid temperature changes. Bird Study 58(1). 1‒12.
- 10Morrison, C.A., Alves, J.A., Tómas Grétar Gunnarsson, Böðvar Þórisson & Gill, J.A. 2019. Why do earlier-arriving migratory birds have better breeding success? Ecology and Evolution 9(15). 8856‒8864.
- 11Tómas Grétar Gunnarsson. 2009. Fuglar og loftslagsbreytingar. Bliki 30. 61‒65.
- 12Newton, I. & Dale, L. 1996. Relationship between migration and latitude among West European birds. Journal of Animal Ecology (62). 137‒146.
- 13Boyd, H. 2003. Spring arrival of passerine migrants in Iceland. Ringing & Migration 21(3). 193‒201.
- 14Boyd, H. & Ævar Petersen 2006. Spring arrivals of migrant waders in Iceland in the 20th century. Ringing & Migration 23(2). 107‒115.
