Flórulyklar:

Þekking á náttúrunni er grundvöllur skynsamlegrar nýtingar hennar en þessutan hefur slík þekkingar­öflun gildi í sjálfu sér að margra mati. Íslensk náttúra er fjölbreytt og í senn fábreytt, allt eftir því hvað lagt er til grundvallar matinu, og þekking okkar á henni er nokkuð brotakennd. Háplöntur mega teljast vel þekkt­ar á Íslandi og möguleikar almennings á að kynna sér háplöntuflóru landsins allgóðir með hjálp ýmissa plöntubóka sem gefnar hafa verið út á um­liðnum áratugum. Skort hefur þó á að mögulegt sé að greina háplöntur með íslenskum greiningarlyklum og í raun hefur engin greiningarbók, yfir allar þekktar há­plöntur á Íslandi, komið út síðan Flóra Íslands eftir Stefán Stefánsson kom út. Þriðja útgáfa hennar var gefin út 1948 hjá Hinu íslenska náttúrufræðifélagi og vann þriggja manna ritnefnd að henni. Ætlunin var að fleiri útgáfur kæmu út af Flórunni, og má til dæmis lesa í skýrslu stjórnar Náttúrufræðifélagsins fyrir árið 1982^{1Kristján Sæmundsson 1984. Skýrsla um Hið íslenska náttúrufræðifélag fyrir 1982. Náttúrufræðingurinn 53(1‒2). 83‒89.} að undirbúningi fyrir 4. útgáfuna hafi verið framhaldið og klykkt út með því að bókin ætti að vera nánast tilbúin að ári liðnu.

Forsíða Flórulykla.

Það er síðan ekki fyrr en nú, árið 2026, að aftur kemur út rit þar sem gerð er grein fyrir öllum háplönt­um sem taldar eru finnast á landinu og aðgreiningu þeir­ra með hjálp greiningarlykla. Flórulyklar eftir Ágúst H. Bjarnason er stórvirki í litlu broti. Í ritinu er að finna greiningarlykla að öllum, eða allavega nánast öllum, háplöntum sem finna má á Íslandi. Fyrst eru almennir lyklar sem færa greinandann frá hinu almenna til þess einstaka og leiða þeir síðan áfram að réttri ættkvísl, ætt eða tegund í tíu höfuðlyklum sem grei­na milli ólíkra hópa háplantna. Höfuðlyklarnir eru gagnorðir og hnitmiðaðir og að teknu tilliti til óhjá­kvæmilegs flækjustigs, þegar greina þarf á milli lítt skyldra teg­unda, þægilegir afnota. Vissulega þurfa not­endur að tileinka sér hugtök og íðorðaforða sem ekki er öllum tamur en í upphafi bókar skýrir Ágúst hugtök og orð með skýrum hætti og notar óspart einfaldar skýringar­myndir (nokkur dæmi úr Flórulyklunum fylgja með og sýna jöklaklukku, muninn á fjalldrapa og birki og einfalda mynd af blómskipunum) sem fanga aðal­atriði þess sem um er rætt. Upphafskaflar bókarinnar fjalla einnig um nafngiftir og reglur tengdar þeim auk greinargóðs yfirlits um uppbyggingu greiningarlykla.

Jöklaklukka.

Meginefni Flórulyklanna eru lyklar að ein­stökum tegundum en að auki er tegundunum sjálfum lýst í knöppu en hnitmiðuðu máli, og líka minnst á út­breiðslu þeirra. Í Flórulyklunum eru fjölmargar rækt­aðar tegundir og slæðingar teknar með og því ættu flestar háplöntur sem finnast á landinu að vera greinan­legar með aðstoð bókarinnar, að því gefnu að viðkomandi planta sé á réttu þroskastigi. Gott efnis­yfirlit er í lokin þar sem bæði hægt er að leita eftir íslensku heiti tegundar og fræðiheiti hennar. Með útgáfu bókarinnar fá lyklar hennar rýni notenda og mun reynslan segja til um hvort endurbóta verði þörf í síðari útgáfum.

Flórulyklar er þörf bók og með útgáfu hennar ba­tna möguleikar okkar til að skrásetja flóru landsins og ekki síður til að kortleggja þær breytingar sem standa yfir vegna aukins aðflutnings tegunda og loftslagsbreytinga. Bókin er handhæg og fer vel í vasa og er því auðveld að grípa með þegar íslenskrar náttúru er notið. Ágústi tekst að koma gríðarmiklum upplýsingum fyrir á 383 blaðsíðum og þrátt fyrir að hægt sé að finna örfáar villur eru þær fæstar alvarlegar. Sumar vill­ur eru til marks um að Ágúst hefur verið að upp­færa ritið fram á síðustu stundu. Þannig er lykill að skarfakáli, sem af eru tvær tegundir á landinu, með tegundirnar Cochlearia officinalis og Cochlearia groenlandica. Skarfakálstegundirnar tvær sem Ágúst gerir grein fyrir eru hinsvegar Cochlearia groenlandica, fjalla­skarfakál, og Cochlearia islandica, skarfakál, en tegundatilvist og aðgreining innan skarfakáls á Íslandi hefur einmitt verið í deiglu undanfarin misseri. Reyndar var þegar í Flóru Stefáns gerð grein fyrir breyti­leika innan tegund­arinnar og er þar getið þriggja ólíkra afbrigða.

Munurinn á blöðum fjalldrapa (t.v.) og birkis.

Stöku sinnum gætir misræmis. Ekki er til dæmis alltaf getið tegunda í stafrófsröð innan ættkvíslar, sem meðal annars á við um tegundir af lónajurtum (Ruppia-ættkvíslin). Ennfremur er getið um frið­lýsingu sumra tegunda í lýsingu þeirra en ekki annarra. Heildar­listi yfir friðlýstar háplöntur er hinsvegar í lok bókar.

Íslensk heiti tegunda eru mörg í föstum skorðum núorðið og byggja á Flóru Stefáns að stórum hluta, en fyrir tíma Stefáns voru margar tegundir án ís­lenskra heita. Í gegnum tíðina hafa ýmsar nýjar tegundir verið reyndar í ræktun hérlendis, eða borist eftir öðrum leiðum til landsins, og slæðast þá sumar útfyrir rækt­un­ina. Stöðugt er reynt að finna nýjum tegundum íslensk heiti og hefur Ágúst átt sinn þátt í því. Eru nokk­ur dæmi um ný íslensk heiti í Flórulyklunum. Ágúst leggur ennfremur til breytingar á íslenskum heitum tegunda af ættkvíslinni Juncus sem kölluð hafa verið sef á íslensku, nema hvað hrossanál og ná­skyldar tegundir bera nálarheiti. Framtíðin sker úr um hvort tillaga Ágústs, að endingunni -sef verði skipt út fyrir -nál hjá tegundum Juncus-ættkvíslarinnar, nær fram að ganga. Þannig yrði móasef, Juncus trifidus, hér eftir kölluð móanál.

Yfirlit yfir helstu gerðir blómaskipana.

Fleiri uppskipti ættkvísla verða Ágústi tilefni til að leggja til ný ættkvíslaheiti og þótt vissulega megi hafa skilning á löngun manna til að láta íslensk heiti endur­spegla þróunarsögu og flokkunarfræði tegundanna, þá er erfitt að fylgja slíku eftir. Vert er að benda á að við flokkunarfræðingar eigum sumir feril varðaðan lítt ígrunduðum uppskiptingum ættkvísla og þótt við teljum okkur vera að höndla sannleikann byggt á sameinda­fræðilegum aðferðum, þá verða seint öll kurl komin til grafar. Slíkar breytingar kalla einnig á breytingar á mörgum heitum sem eru almenningi töm og allir þekkja, þ.e. sé ætlunin að byggja kerfi íslenskra heita upp á rökréttan hátt sem vísindaleg heiti væru.

Sem dæmi um fleiri nýjungar hvað varðar íslensk heiti má nefna Micranthes, sem nýlega var skipt út frá steinbrjótum, Saxifraga, og leggur Ágúst til að Micranthes kallist steinbúar. Tegundir ættkvíslarinnar beri þannig íslensku heitin hreistursteinbúi (M. foliolosa), snæsteinbúi (M. nivalis), stjörnusteinbúi (M. stellaris) og dvergsteinbúi (M. tenuis). Einnig leggur Ágúst til heitið fjallanari (Cherleria biflora) í stað fjallnóru því að nýverið var ættkvíslin Minuartia tekin til gagngerrar endurskoðunar og í kjölfarið tilheyra íslenskar nórur annaðhvort Cherleria eða Subulina. Megnið af íslensku tegundunum reyndust tilheyra Subulina-ættkvíslinni.

Óhætt er að mæla með Flórulyklum Ágústs. Mögu­lega verða bækur af þessu tagi úreltar innan skamms af því að smáforrit með gagnvirkni leysi verkefnið með fljótari og einfaldari hætti. Sem bókaunnandi hyggst ég þó njóta bókarinnar sem verður förunautur minn í vettvangsvinnu sumarsins og á eftir að koma að góðum notum.

Óvönum eru greiningarlyklar og fræðiorðaút­skýringar sjaldan skemmtilestur en þeim sem komast yfir byrjunarþröskuldinn er óhætt að lofa ríkari upp­lifun af göngum og veru í íslenskri náttúru.

HEIMILDIR

• 1
  Kristján Sæmundsson 1984. Skýrsla um Hið íslenska náttúrufræðifélag fyrir 1982. Náttúrufræðingurinn 53(1‒2). 83‒89.