Búsvæði íslenskra vaðfugla á nútíma

Áhrif mannsins á náttúrufar eru nú alltumlykjandi og þjóðir heims reyna að taka frá bletti á landi og sjó til verndar líffræðilegri fjölbreytni. Slíkar aðgerðir krefjast þess að sett séu markmið í náttúruvernd og þeim fylgt eftir. Vandkvæði eru á því að setja skýr markmið sem varða líffræði, vilja fólks og sögulega þekkingu. Hið síðastnefnda snýst um að komast að því hvaða stærð eða dreifingu stofna ætti að miða við út frá því hver staða þeirra væri án inngripa mannsins. Víða er lítil þekking á sögulegri útbreiðslu og stofnstærð lífvera og það á til dæmis við um vaðfugla, sem eru áberandi hópur hryggdýra á Íslandi.

Flestir vaðfuglar verpa á opnu landi með lágvöxnum gróðri. Þeir eru háðir ferlum sem halda niðri gróðurhæð eða raska gróðurframvindu. Röskunarferlar eru fjölbreyttir og geta bæði verið náttúrulegir og af mannavöldum. Engar upplýsingar eru til um sögu vaðfuglastofna á nútíma (e. Holocene). Miklar rannsóknir hafa þó farið fram á gróðurfarssögu Íslands og gefa þær vísbendingar um hvernig búsvæði vaðfugla, og þar með stofnar, geta hafa þróast frá því ísöld lauk fyrir um 11.700 árum. Fjölbreyttar rannsóknir á gróðurfari benda til að vaðfuglabúsvæði hafi mestallan nútíma sveiflast mikið að flatarmáli í takti við veðurfar og eldvirkni. Þessi breytileiki minnkar eftir landnám þegar landnotkun mannsins fer að setja ríkari svip á landið. Nýlegar breytingar á landnotkun á Íslandi setja svo náttúrulegum breytileika í búsvæðum enn frekari skorður. Bæta þarf vernd dreifðra náttúruauðlinda, þar með talinna margra fuglastofna, í skipulagi og koma á neti verndarsvæða á landi, sé það markmið að varðveita sterka stofna til framtíðar.

INNANGUR

Yfirstandandi tímabil jarðsögunnar hefur stundum verið nefnt mannöld (e. Anthropocene) vegna yfirgnæfandi áhrifa mannsins á lífríki jarðar. Þetta er óformlegt heiti og ekki viðurkennt hjá Alþjóðasambandi jarðfræðinga (IUGS) en gagnlegt þrátt fyrir það. Eitt helsta einkenni mannaldar er hröð hnignun líffræðilegrar fjölbreytni, sem er lífsnauðsynlegt að hemja.¹ Það er margslungin áskorun, ekki síst vegna þess að ofnýting náttúrugæða er nátengd hagkerfum heimsins. Segja má að það sé innbyggt í lífshætti mannfólks að ganga nær náttúrunni en okkur sjálfum er hollt.² En jafnvel þegar við reynum að ná tökum á vernd náttúrunnar skapast fjölmargar tæknilegar áskoranir. Ein er sú að ákveða hvaða þætti líffræðilegrar fjölbreytni á að leggja áherslu á að vernda. Náttúran er nefnilega síbreytileg án þess að mannskepnan komi þar nokkuð við sögu. Því er verið að skjóta á mark sem er á fljúgandi ferð þegar reynt er að ákveða hvað á að vernda. Annað sem huga þarf að er það að líffræðileg fjölbreytni er ekki einfalt fyrirbæri. Hjá Biodice, samstarfsvettvangi um líffræðilega fjölbreytni á Íslandi (biodice.is), hafa alþjóðlegar skilgreiningar á líffræðilegri fjölbreytni verið þýddar á eftirfarandi hátt: „Líffræðileg fjölbreytni (einnig kallað líffræðilegur fjölbreytileiki, lífbreytileiki eða líffjölbreytni) merkir fjölbreytni meðal lífvera í margbreytilegu umhverfi, þar með töldum vistkerfum á landi, í sjó og vötnum, og þau vistfræðilegu kerfi sem þær eru hluti af. Þetta nær til fjölbreytni innan tegunda, milli tegunda og meðal vistkerfa“. Skilgreining líffræðilegrar fjölbreytni er víðfeðm enda er henni ætlað að ná utan um breytileika lífríkisins á öllum stigum. Þá er þekking á vistkerfum enn yfirborðskennd af tæknilegum ástæðum enda eru vistkerfi einhver flóknustu kerfi sem mannfólk fæst við.³^,⁴ Þegar við setjum okkur markmið í náttúruvernd er því algengt að horfa til vistkerfisþátta sem við þekkjum vel, svo sem stórra lífvera eða einhverra þátta sem hafa sérstakt og augljóst gildi fyrir manninn. Minni áhersla er á lítt þekkta hluta vistkerfa eða verur sem falla okkur ekki í geð.⁵ Breytingar á ólíkum þáttum vistkerfa fylgjast ekki endilega að og því má gera ráð fyrir að oft komi það niður á einhverjum þáttum vistkerfis að leggja áherslu á vernd annarra þátta. Vönduð markmiðasetning í náttúruvernd snýst því um málamiðlanir þar sem reynt er að taka tillit til sögulegra breytinga, bæði náttúrulegra og af völdum manna, en jafnframt þarf að horfa á verndarstöðu tegunda, út frá staðbundnum mælikvörðum og allt upp í hnattræna.

Hópur af nýkomnum tjöldum í Eyrarbakkafjöru að vori. – A flock of newly arrived oystercatchers on Eyrarbakki beach in spring.
Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson

Skýrt dæmi um viðfangsefni af þessu tagi á Íslandi er vernd vaðfugla (Charadrii). Þetta eru fuglar á borð við spóa (Numenius phaeopus), heiðlóu (Pluvialis apricaria), lóuþræl (Calidris alpina) og jaðrakan (Limosa limosa). Vaðfuglar verpa dreift og kjósa flestir opið land með lágvöxnum gróðri og fáum mannvirkjum til varps og viðhalds.⁶ Á Íslandi verpa nokkrir mjög stórir vaðfuglastofnar. Þegar hátt hlutfall heimsstofnanna verpur hér bera Íslendingar sérstaka ábyrgð á vernd þeirra samkvæmt alþjóðlegum samningum.⁷ Slík vernd er þó torsótt því vaðfuglar eru svo dreifðir um landið að það er erfitt að afmarka fyrir þá verndarsvæði, og þéttleiki þeirra er mestur á láglendi þar sem ágangur á búsvæði þeirra er mikill og vaxandi.⁸^,⁹^,¹⁰ Þetta birtist í því að vernduð svæði á Íslandi (friðlönd og þjóðgarðar) skarast lítið við útbreiðslu vaðfuglastofna.¹⁰ Ljóst er að vaðfuglar verða ekki verndaðir til lengri tíma nema tekin verði frá einhver varpbúsvæði fyrir þá, en það hefur ekki enn orðið. Hér birtist einn veikleiki íslenskrar náttúruverndar, sem er sá að þótt vaðfuglar og fleiri fuglar séu friðaðir eru varpbúsvæði þeirra það yfirleitt ekki. Á meðan gengur stöðugt á vaðfuglastofna. Engin áætlun er til um það hvernig á að ná tökum á undanhaldinu eða hvaða verndarmarkmið gætu gengið til framtíðar. Veik lagaumgjörð náttúruverndar og hagsmunaárekstrar við landnotkun valda þessu. Það flækir málið enn frekar að búsvæði vaðfugla hafa oft myndast og/eða er viðhaldið með ákveðinni landnotkun, gjarnan beit (1. tafla). Því þarf að taka ákvarðanir um það hvort og með hvaða hætti landnotkun er viðhaldið vegna náttúruverndar, líkt og víða er gert erlendis.¹¹^,¹² Flestir íslenskir vaðfuglastofnar hafa lengst af talist sterkir, eftir að fuglafræðingar fóru að gefa þeim gaum.¹³ Þó eru blikur á lofti þar sem vaðfuglabúsvæði tapast nú hratt, svo sem undir nytjaskógrækt, frístundabyggð og innviði.¹⁴^,¹⁵ Vísbendingar eru um hraða fækkun vaðfugla á Suðurlandi, en þar eru stærstu varpsvæði vaðfugla á Íslandi (1. mynd).¹⁰^,¹⁶

Heiðlóa gætir unga í blómum skrýddum vegkanti. – A golden plover guarding chicks by a flower-rich roadside. Ljósm./Photo: Tómas G. Gunnarsson

Hér verður fjallað um sögu vaðfugla í heiminum og þá þætti sem móta búsvæði þeirra og viðhalda þeim. Þá verður reynt að varpa ljósi á það hvernig skilyrði fyrir vaðfugla kunna að hafa breyst á Íslandi á nútíma miðað við rannsóknir á gróðurfarsbreytingum. Markmiðið er að skoða hvernig vaðfuglabúsvæði og þar með stofnstærðir kunna að hafa breyst á þúsöldunum fyrir landnám og hvað síðan gerðist við inngrip manna og búsmala eftir landnám. Langtímasýn af þessu tagi skiptir máli þegar verndarmarkmið eru samin og rennir styrkari stoðum undir ákvarðanatöku. Byggt verður á rannsóknum í jarðvísindum og líffræði sem sýna hvernig gróðurfar landsins hefur breyst á nútíma út frá frjólínuritum og fleiri vísbendingum sem lesa má úr jarðlögum.

LESA ALLA GREIN

HEIMILDIR

1
Ripple, W.J., Wolf, C., Newsome, T.M., Galetti, M., Alamgir, M., Crist, E., Mahmoud, M.I. & Laurance, W.F. 2017. World scientists’ warning to humanity: A second notice. BioScience 67(12). 1026‒1028.
2
Dasgupta, P. & Levin, S. 2023. Economic factors underlying biodiversity loss. Philosophical Transactions of the Royal Society B 378(1881). 20220197.
3
Carpenter, S.R. 2009. Foreword. Bls. 7-9 í: Real world ecology: Large-scale and long-term case studies and methods (ritstj. Miao, S.L., Carstenn, S. & Nungesser, S.) Springer Science, New York.
4
May, R.M. 2001. Stability and complexity in model ecosystems. Princeton University Press, Princeton. 304 bls.
5
Arnþór Garðarsson 1994. Mannskepnan og náttúran. Bls. 295‒305 í: Náttúrusýn: Safn greina um siðfræði og náttúru (ritstj. Róbert H. Haraldsson & Þorvarður Árnason). Háskóli Íslands, Rannsóknastofa í siðfræði, Reykjavík.
6
Tómas Grétar Gunnarsson 2020. Búsvæði og vernd íslenskra vaðfugla. Náttúrufræðingurinn 90(2‒3). 145‒162.
7
Olga Kolbrún Vilmundardóttir, Ásrún Elmarsdóttir, Borgþór Magnússon, Guðmundur Guðmundsson, Ingvar Atli Sigurðsson, Kristinn Haukur Skarphéðinsson, Kristján Jónasson, Lovísa Ásbjörnsdóttir, Marianne Jensen Fjeld, Sigmar Metúsalemsson, Starri Heiðmarsson, Sunna Björk Ragnarsdóttir, Þóra Hrafnsdóttir & Trausti Baldursson 2019. Framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár 2018: Svæðaval og ávinningur verndar. Náttúrufræðistofnun (NÍ-19008), Reykjavík. 60 bls.
8
Cerezo-Araujo, M., Alves, J.A., Méndez, V., Gunnar Þór Hallgrimsson & Tómas Grétar Gunnarsson 2024. Annual and spatial variation in adult and brood abundance in a sub-Arctic wader. Bird Study 71(3). 216‒231.
9
Aldís Erna Pálsdóttir 2022. Effects of land conversion in sub-arctic landscapes on densities of ground-nesting birds. Doktorsritgerð við Háskóla Íslands. Reykjavík. 114 bls.
10
Méndez, V., Guðmundur A. Guðmundsson, Kristinn Haukur Skarphéðinsson, Borgný Katrínardóttir, Svenja N.V. Auhage, Böðvar Þórisson, Aðalsteinn Örn Snæþórsson, Yann Kolbeinsson, Þorkell Lindberg Þórarinsson, Halldór Walter Stefánsson, Hálfdán H. Helgason, Rán Þórarinsdóttir, Skarphéðinn G. Þórisson, Cristian Gallo, Alves, J.A. & Tómas Grétar Gunnarsson 2025. Predicting the breeding distribution of wader species across climatic and environmental gradients. Wildlife Biology. e01493.
11
Powell, A.F.L.A. 2006. Effects of prescribed burns and bison (Bos bison) grazing on breeding bird abundances in tallgrass prairie. The Auk 123(1). 183‒197.
12
Smart, J., Gill, J.A., Sutherland, W.J. & Watkinson, A.R. 2006. Grassland-breeding waders: Identifying key habitat requirements for management. Journal of Applied Ecology 43(3). 454‒463.
13
Kristinn Haukur Skarphéðinsson, Borgný Katrínardóttir, Guðmundur A. Guðmundsson & Svenja N.V. Auhage 2016. Mikilvæg fuglasvæði á Íslandi (Icelandic IBA). Náttúrufræðistofnun Íslands, Reykjavík. 295 bls.
14
Aldís Erna Pálsdóttir, Gill, J.A., Alves, J.A., Snæbjörn Pálsson, Méndez, V., Ewing, H. & Tómas Grétar Gunnarsson 2022. Subarctic afforestation: Effects of forest plantations on ground‐nesting birds in lowland Iceland. Journal of Applied Ecology 59(10). 2456‒2467.
15
Aldís Erna Pálsdóttir, Alves, J.A., Gill, J.A., Snæbjörn Pálsson, Méndez, V. & Tómas Grétar Gunnarsson 2024. Introduction of summer houses into semi‐natural habitats: Impacts on ground‐nesting birds. Animal Conservation 27. 648–658.
16
Aldís Erna Pálsdóttir, Böðvar Þórisson & Tómas Grétar Gunnarsson 2025. Recent population changes of common waders and passerines in Iceland’s largest lowland region. Bird Study 72. 204‒216.

Búsvæði íslenskra vaðfugla á nútíma

INNANGUR

HEIMILDIR

Höfundur

Tómas Grétar Gunnarsson