Risaeðlur hafa fangað hug mannsins síðan þær fundust fyrst fyrir rúmum tveimur öldum. Mikil óreiða hefur ríkt um í nafngiftum þeirra á íslensku. Með ýtarlegri yfirferð um íslensk heiti risaeðlutegunda í gegnum tíðina höfum við leitast við að skapa heildstæðan lista án óreiðu. Heiti sem sköpuðu vanda voru skýrð og notast var við nokkur gæðaviðmið til að hver tegund bæri aðeins eitt heiti og deildi því ekki með neinni annarri tegund. Niðurstöður okkar eru settar fram í lista með öllum þeim heitum sem við teljum eiga að vera hin einu sönnu heiti hverrar tegundar. Mikil þörf er á heildstæðum listum um íslensk heiti ýmissa lífveruhópa og voru risaeðlurnar góður hópur til þess að byrja á sökum vinsælda hans og tiltölulega takmarkaðs tegundafjölda.
Inngangur
Í tilefni þess að nú eru 200 ár liðin frá því að fyrsta risaeðlan var sýnd opinberlega hjá Jarðfræðifélagi Lundúna og gefið heitið Megalosaurus bucklandii, Mantell 1827, í tímariti félagsins, er tilvalið að skoða íslensk heiti þessara áhugaverðu skepna. Risaeðlur (l. Dinosauria, Owen 1842) hafa fangað huga fólks æ síðar, og hafa þær átt mikinn þátt í að víkka skilning vísindasamfélagsins og mannkynsins alls á útdauða lífvera, og þróunarsögu jarðarinnar. Því er þó ekki að neita að helsti markhópurinn fyrir risaeðlutengt efni á Íslandi eru börn, enda eru flestar bækur um risaeðlur á íslensku barnabækur. Mikilvægt er að íhuga og meta gæði íslenskra þýðinga á risaeðluheitum, athuga hvort þau eru almennt lýsandi og skoða hvernig þau hæfa þeim tegundum sem um ræðir. Engin nefnd hefur starfað við slíka yfirferð né haft yfirsýn um þýðingu tegundarheita, hvorki núlifandi né útdauðra tegunda. Aðeins er til einn áreiðanlegur heitalisti sem styðjast má við, listi Örnólfs Thorlaciusar, sem kom í tveimur þáttum í Náttúrufræðingnum árin 2007 og 2008.1Örnólfur Thorlacius 2007. Risaeðlur á ferð og flugi. Fyrsti hluti. Náttúrufræðingurinn 1−2. 49−62.,2Örnólfur Thorlacius 2008. Risaeðlur á ferð og flugi. Annar hluti. Náttúrufræðingurinn 1−2. 29−41. Þessi listi er þó ekki fullkominn og í honum má finna mörg nýyrði fyrir tegundir sem þá þegar höfðu fengið góð heiti. Annað vandamál við þennan lista er endurtekin notkun sama heitis fyrir tvær eða fleiri tegundir. Í sumum tilfellum voru þá þegar mismunandi heiti í notkun fyrir tegundirnar. Sem dæmi má nefna að tegundirnar Baryonyx walkeri, Charig & Milner 1986, og Deinonychus antirrhopus, Ostrom 1969, höfðu hvor um sig sérstakt heiti fyrir útkomu greinanna en eftir það fengið sama heitið: klóeðla.2Örnólfur Thorlacius 2008. Risaeðlur á ferð og flugi. Annar hluti. Náttúrufræðingurinn 1−2. 29−41. Listinn nær aðeins yfir um 217 tegundir risaeðla og annarra útdauðra dýra en samkvæmt söfnun okkar hafa að minnsta kosti 422 heiti verið notuð á íslensku um þær.
Sporeðla, Baryonix walkeri, í náttúrulegu umhverfi sínu. Teikn.: Viktor Árnason.
Fjölda tegunda vantaði á listann frá 2008 en einnig þarf að hafa í huga hve örar breytingar eiga sér stað innan steingervingafræðinnar. Miklar vendingar hafa orðið í flokkun og nafngiftum sumra tegunda. Þar á meðal er tegundin Troodon formosus, Leidy 1856, og hefur verið einstaklega mikið umrót á flokkun hennar, þannig að nú eru að minnsta kosti fjögur ættkvíslarheiti í notkun. 3Evans, D.C., Cullen, T.M., Larson, D.W. & Rego, A.A. 2017. A new species of troodontid theropod (Dinosauria: Maniraptora) from the Horseshoe Canyon Formation (Maastrichtian) of Alberta, Canada. Canadian Journal of Earth Sciences 8. 813−826.,4van der Reest, A.J. & Currie, P.J. 2017. Troodontids (Theropoda) from the Dinosaur Park Formation, Alberta, with a description of a unique new taxon: Implications for deinonychosaur diversity in North America. Canadian Journal of Earth Sciences 9. 919− 935.,5Zanno, L.E., Varricchio, D.J., O’Connor, P.M., Titus, A.L. & Knell, M.J. 2011. A New Troodontid Theropod, Talos sampsoni gen. et sp. nov., from the Upper Cretaceous Western Interior Basin of North America. PLoS One 6. e24487. Enn er umdeilt hvort Troodon eigi yfirhöfuð að teljast viðurkennd ættkvísl.4van der Reest, A.J. & Currie, P.J. 2017. Troodontids (Theropoda) from the Dinosaur Park Formation, Alberta, with a description of a unique new taxon: Implications for deinonychosaur diversity in North America. Canadian Journal of Earth Sciences 9. 919− 935. Því er tími til kominn að fara yfir þann lista íslenskra heita sem til er, uppfæra hann og endurbæta, og leiðrétta villur í honum.
AÐFERÐIR
Heimildasöfnun
Notast var við leitarvef íslenskra bókasafna (leitir.is) til þess að skrá öll helstu ritverk sem komið hafa út á íslensku um risaeðlur og önnur útdauð hryggdýr. Á þessu vefsetri er ýtarlegasti listi íslenskra bóka sem finna má. Margar bókanna eru ætlaðar börnum. Farið var yfir heimildirnar, bæði bækurnar og einstakar greinar í fræðibókum og tímaritum, og svipast um eftir íslenskum heitum, sem og latneskum.
Flestar voru heimildirnar aðgengilegar í Þjóðarbókhlöðunni en einnig var farið á Bókasafn Kópavogs, Borgarbókasafnið Grófinni og skólabókasafn Heiðarskóla í Hvalfjarðarsveit. Vefheimildir, á borð við vefsetur einstaklinga eða svör á Vísindavefnum, voru sóttar af viðeigandi vefsvæðum.
Samantekt og ákvörðun
(a) Beinnasi (Pachyrhinosaurus perotorum), (b) Breiðnasi (Pachyrhinosaurus canadensis), (c) Hornnasi (Pachyrhinosaurus lakustai). Teikn.: Viktor Árnason.
1. Eitt heiti sem ekki skarast við önnur.
2. Tvö eða fleiri heiti fyrir eina tegund sem ekki skarast við önnur.
3. Eitt eða fleiri heiti sem skarast við heiti annarrar tegundar.
Þegar álitamál kom upp um notkun heita var tekið mið af sex mismunandi þáttum:
1. Árið sem heitið var fyrst notað.
2. Tímabil notkunar, frá fyrsta riti til síðasta rits sem heitið kom fram í.
3. Notkun heitisins síðan 2008, þegar heitalisti Örnólfs birtist í Náttúrufræðingnum. Sá listi hafði mikil áhrif á íslensk heiti ýmissa tegunda.
4. Heildarhlutfall notkunar. Ef fleira en eitt heiti kemur til greina er litið á það heiti sem oftast er notað.
5. Hvort íslenskt heiti var þegar til í Íðorðabankanum, eða öðrum heimildum, fyrir tegundina. Lokamarkmiðið er að orðabankinn verði áreiðanleg heimild um risaeðluheiti.
6. Hvort tiltekið íslenskt heiti er of einfalt eða óskýrt, og hvort það passar við latneska tegundarheitið.
Þegar ofangreind atriði dugðu ekki til voru heitin tekin fyrir á umræðufundum höfunda, sem einnig ráðfærðu sig við Gunnar Þór Hallgrímsson dýrafræðiprófessor, og komist að niðurstöðu um hvaða heiti skyldi verða fyrir valinu. Einnig var tekið mið af uppruna heimilda. Greinar í Náttúrufræðingnum eða svör á Vísindavefnum þóttu til dæmis vega þyngra en vefir einstaklinga. Almennt var forðast að nota heiti dregin af mannanöfnum, og voru ný heiti því smíðuð þegar engin önnur þóttu betri en mannsnafnsheitið. Í textanum hér á eftir er aðeins rætt um þær tegund sem þurftu að fá ný heiti eða breytt. Í listanum í lokiner að finna heiti allra tegunda, latnesk og íslensk.
Ítarlegri útskýringu en hér er rúm fyrir á hverju heiti má nálgast hjá höfundum.
Tvær tegundir af ættkvísl Triceratops. a) T. horridus, og b) T. prorsus. Teikn.: Viktor Árnason.
NIÐURSTÖÐUR OG UMRÆÐUR
Tyrannosaurus mcraeensis, Dalman et al. 2024 − makkgramur
Í tilefni af því að tegund þessari var lýst í sömu viku og höfundar höfðu ákveðið að hefja þetta verkefni, og sökum þess að hún er náskyld einni vinsælustu og best þekktu risaeðlu allra tíma, töldu höfundar snjallt að vera á undan útgefendum og þýðendum og gefa henni heiti áður en skrifað yrði um hana á íslensku. Óvíst er til lengri tíma hvort hún hlýtur samþykki meðal sérfræðinga, því hún hefur ekki enn sem komið er verið sannreynd af fleiri steingervingafræðingum en þeim sem lýstu henni. Sökum tengsla tegundarinnar við Tyrannosaurus rex, Osborn 1905, sem ótvírætt á að heita grameðla, eins og yfirferð okkar um íslensk rit sýndi fram á, skal kenna tegundina við hóp grameðla, og skal heiti hennar hafa síðari samsetningarliðinn „-gramur“. Tegundarheitið mcraeensis er kennt við McRae–jarðlögin þar sem tegundin fannst.6Dalman, S.G., Loewen, M.A., Pyron, R.A., Jasinski, S.E., Malinzak, D.E., Lucas, S.G., Fiorillo, A.R., Currie, P.J. & Longrich, N.R. 2024. A giant tyrannosaur from the Campanian-Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism. Scientific Reports 14. 22124. https://doi.org/10.1038/s41598-023-47011-0 Því leggja höfundar til að tegundin Tyrannosaurus mcraeensis fái íslenskaða heitið makkgramur.
Tegundir með fleiri en eitt heiti sem ekki skarast við heiti annarra tegunda
Gastornis parisiensis, Hébert 1855 − parísargastri
Ættkvíslarheiti þessarar tegundar er myndað eftir nafni steingervafræðingsins Gaston Planté, en áður bar hún heitið Diatryma, Cope 1876, sem lýsir holum beinum í fuglunum. Á íslensku hefur hún áður fengið tvö heiti, vargfugl7 og steinfugl8, en hvorugt þeirra má telja gott sökum ónákvæmni. Sem betur fer hefur hvorugt þeirra verið notað síðan 1988 og er ólíklegt að þau hafi festst í notkun. Því telja höfundar rétt að tegundir í þessari ættkvísl fá að samsetningarlið orðið gastri, sem dregið er af ættkvíslarheitinu Gastornis. Ætti ættkvíslin Gastornis, Hébert 1855, þá einnig að kallast gastrar, og yrði species typica hennar eða einkennistegund, Gastornis parisiensis, þá nefnd parísargastri eftir tegundarheiti sínu, sem kennir hana við borgina París í Frakklandi.
HEIMILDIR
- 1Örnólfur Thorlacius 2007. Risaeðlur á ferð og flugi. Fyrsti hluti. Náttúrufræðingurinn 1−2. 49−62.
- 2Örnólfur Thorlacius 2008. Risaeðlur á ferð og flugi. Annar hluti. Náttúrufræðingurinn 1−2. 29−41.
- 3Evans, D.C., Cullen, T.M., Larson, D.W. & Rego, A.A. 2017. A new species of troodontid theropod (Dinosauria: Maniraptora) from the Horseshoe Canyon Formation (Maastrichtian) of Alberta, Canada. Canadian Journal of Earth Sciences 8. 813−826.
- 4van der Reest, A.J. & Currie, P.J. 2017. Troodontids (Theropoda) from the Dinosaur Park Formation, Alberta, with a description of a unique new taxon: Implications for deinonychosaur diversity in North America. Canadian Journal of Earth Sciences 9. 919− 935.
- 5Zanno, L.E., Varricchio, D.J., O’Connor, P.M., Titus, A.L. & Knell, M.J. 2011. A New Troodontid Theropod, Talos sampsoni gen. et sp. nov., from the Upper Cretaceous Western Interior Basin of North America. PLoS One 6. e24487.
- 6Dalman, S.G., Loewen, M.A., Pyron, R.A., Jasinski, S.E., Malinzak, D.E., Lucas, S.G., Fiorillo, A.R., Currie, P.J. & Longrich, N.R. 2024. A giant tyrannosaur from the Campanian-Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism. Scientific Reports 14. 22124. https://doi.org/10.1038/s41598-023-47011-0
